YAZILI BASINDA ODAMIZ  - 11.01.2026

 
Dünya petrol tüketimi yatay bir seyir halini izleme eğilimindeyken, büyük oranda düşük kaliteli rezervlere sahip olduğu için milyarlarca dolarlık sermaye yatırımlarına ihtiyaç duyacak bir el koyma operasyonu, uzun erimli bir stratejik zekânın değil, zayıflamakta olan petro-dolar sisteminin ikamesi için acil zorunluluklar çerçevesinde anlam kazanıyor.
 

2026 yılının dünya siyaseti açısından dönüm noktası mahiyetinde gelişmeler taşıyacağı öngörülüyordu. Ancak daha birkaç gün içinde Suriye‘de kısmi de olsa çatışmalı bir sürece girilmiş olması, İran‘da yaşanan kitlesel gösteriler, ABD ve AB arasındaki çatlağın sadece Rusya-Ukrayna savaşı eksenini de aşarak Grönland‘a askeri bir müdahale tartışmalarına taşınmış olması gibi gelişmeler yılın geri kalanında bizi nelerin beklediğini açık bir şekilde göstermekte. Bütün bu gelişmeler içerisinde en çok tartışılan konu ise, hiç kuşkusuz, ABD‘nin açık bir haydutluk eylemiyle Venezuela Devlet Başkanı Maduro ve eşini kaçırması oldu. 

Henüz pek çok noktanın ve eğilimlerin netleşmediği bu sürecin nereye evrilebileceği üzerine kimi zaman birbiri ile çelişen pek çok yorum yapılmakta. Olağanüstü bir manipülasyon ve propaganda kampanyasının yürütüldüğü için dikkatli yorumların zorunlu olduğu konu ile ilgili dünya emperyalist sisteminin yapısal dinamiklerini dikkate alan kısmı bir değerlendirme yapmak yine de mümkün görünmekte. 

II. Dünya Savaşı sonrası şekillenen dünya siyasal sisteminin emperyalist hegemonyayı tahkim eden NATO, BM, DSÖ gibi kurumlarının dahi tartışma konusu olduğu bir altüst oluş içinde olduğumuz aşikar. Uzun uzadıya bir tarihçe vermeye gerek yok. Dünya emperyalist sistemi günümüzde beş temel alandaki tekelci kontrol üzerinden bir hegemonya tahsis ediyor; kitlesel imha silahları, kitle iletişim araçları, teknolojik üretim, dünya finansal sistemi ve enerji kaynakları başta olmak üzere doğal kaynaklar üzerindeki tekelci kontrol. 

Çin‘in sembolize ettiği ancak onunla da sınırlı olmayan kimi ülkelerin, teknoloji üretiminde, Swift başta olmak üzere uluslararası finansal sistemde, sosyal medya vb. kitle iletişim araçlarında ve en nihayetinde doğal kaynaklara erişim ve kullanım alanlarında müesses nizamın dışına taşan, onu tehdit eden, altını oyan bir pozisyona eriştiği artık çıplak gözle dahi görülebilir bir aşamaya gelmiş durumda. 

Bütün bu gelişmeler içerisinde en kritik halkayı ise ABD için yaşamsal bir zorunluluk olan doların rezerv para statüsü ve petro-dolar sistemini tehdit eden girişimler oluşturuyor. ABD‘nin özellikle İran‘ı ve Venezuela‘yı hedef tahtasına oturtmasının altında yatan sebepler içerisinde en önemlilerinden birisini bu ülkelerin petrol ticaretini dolar dışı para birimleriyle yapma iradeleri yer alıyor. 

Venezuela, dünyanın en büyük kanıtlanmış petrol rezervlerine sahip ülke; yaklaşık 303 milyar varil rezervle küresel toplamın yüzde 17‘sini elinde bulunduruyor. Bu rezervlerin büyük kısmı Orınoco Kuşağı‘ndaki ekstra ağır ham petrolden oluşuyor ve bu ürüne uygun, özel rafinerilerde yüksek maliyetli tekniklerle işlenmesi gerekiyor. Üretim ise yaptırımların neden olduğu altyapı sorunları nedeniyle rezerve nazaran düşük seviyede. Chavez döneminde büyük oranda millileştirilmiş devlet şirketi statüsündeki PDVSA eliyle işletilen bu sahalardan çıkan petrolün yaklaşık %84‘ü Çin‘e, kalan kısım ise ekseriyetle ABD‘ye ihraç ediliyor. 

Venezuela‘da PDVSA dışı aktif petrol üreticisi şirketler, genellikle PDVSA ile ortak girişimlerle faaliyet gösteriyor; bunlar arasında en öne çıkanlar bir ABD şirketi olan ve ABD‘ye tüm ihracatı yöneten Chevron, Çin ihracatının alıcısı olan CNPC/Sinopec ve varlıklarını kısmen devretmiş olsa da halen belli oranda aktif olan Rus Rosneft. Dünya çapındaki en büyük tekellerden biri olan Exxon Mobil ise millileştirme sonrası Venezuela‘dan çekilmiş durumda. 

PETRO-DOLAR SİSTEMİ ZAYIFLARKEN 

ABD Haydutluğu sonrasında Venezuela hükümetinin nasıl bir yol izleyeceği konusunda birbiriyle çelişen değerlendirmeler ve açıklamalar yapılmakla birlikte, ABD‘nin dayattığı hükümler açık: Çin‘e giden petrolün kısmen de olsa ABD‘ye yönlendirilmesi, petrol ihracatını ABD‘ye kaydırma ve Chevron lisansı genişletme karşılığında ekipman/teknoloji erişimini engelleyen yaptırımların kısmi kaldırılması. 

Bütün bu durum aslında önemli bir gerçeği gösteriyor: Dünya Enerji Ajansı‘nın 2035 projeksiyonlarına yansıdığı kadarıyla dünya petrol tüketimi yatay bir seyir izleme eğilimindeyken, büyük oranda düşük kaliteli rezervlere sahip olduğu için milyarlarca dolarlık sermaye yatırımlarına ihtiyaç duyacak böyle bir el koyma operasyonu, uzun erimli bir stratejik zekânın değil, zayıflamakta olan petro-dolar sisteminin ikamesi için acil zorunluluklar çerçevesinde anlam kazanıyor. 

Müteveffa Giovanni Arrighi, zamanında tarihsel verilere dayanarak, kapitalist dünya ekonomisinin belirli aralıklarla hegemon güçlerin (Venedik, Hollanda, İngiltere, ABD) yükselişini ve düşüşünü içeren döngüler yaşadığını ve bu döngüsellikte, bir önceki dönemin hegemon gücünün aşırı finansallaşma nedeniyle zayıflarken, büyük ölçekli ve gelişmiş bir üretim yapısına sahip olan yeni bir hegemon adayı gücün ortaya çıkmakta olduğunu göstermişti. 

Bu gidişatı tersine çevirmek için, Endüstri 4.0 ve Yapay Zeka Devrimi ile işçi faktörünü devre dışı bırakarak üretimi yeniden "merkez" ülkelere döndürme stratejisi Çin‘in yapay zeka ve ileri çip teknolojilerindeki atılımı ile sekteye uğramış görünüyor. Geriye kala kala çıplak bir güç aygıtı kaldı. Herman Hupfield‘ın Kazablanka filmi vasıtasıyla meşhur olan şarkısının sözleriyle: 
"Hatırlamalısın, 
Bazen bir öpücük, sadece bir öpücük, 
Bir bakışsa, sadece bir bakıştır. 
Zaman akıp giderken, 
Temel şeyler geçerlidir"